بشارت پیامبر در انجیل یکی از پرتکرارترین موضوع‌ها در گفت‌وگوی ادیان است: آیا کتاب‌های پیشین، از عهد عتیق تا انجیل‌ها، از آمدن پیامبری به نام «محمد» یا «احمد» ﷺ خبر داده‌اند؟ قرآن در آیهٔ ۶ سورهٔ صف از بشارت حضرت عیسی (ع) به پیامبری با نام «احمد» سخن می‌گوید و در آیهٔ ۱۵۷ سورهٔ اعراف می‌فرماید اهل کتاب او را در تورات و انجیل نوشته‌شده می‌یابند.
در این مقاله مهم‌ترین متن‌هایی را که مسلمانان برای این بشارت مطرح می‌کنند، یکی‌یکی و بر اساس متن خود کتاب‌ها مرور می‌کنیم. کنار هر استدلال، نگاه منتقدان و نکته‌های علمی را هم می‌آوریم تا خواننده بتواند با چشم باز قضاوت کند؛ چون ایمان تحقیقی با سنجش دقیق سند و استدلال ساخته می‌شود، نه با نقل ادعاهای بی‌منبع.
چند نکتهٔ مهم پیش از بررسی
- سند با تفسیر فرق دارد: بیشتر موردهای این بحث استدلال‌های تفسیری‌اند، نه متنی که صریحاً نام «محمد» را آورده باشد.
- تاریخ دست‌نوشته مهم است: متنی که قرن‌ها پس از ظهور اسلام نوشته شده، نمی‌تواند شاهد پیش‌بینیِ پیش از اسلام باشد.
- به نقل‌قول‌های بی‌منبع اعتماد نکنید: هر ادعا را با متن اصلی و منبع معتبر بسنجید.
دست‌نوشته‌های کهن و ادعای «انجیل برنابا»
در کلیپ‌ها و پست‌های شبکه‌های اجتماعی بارها گفته شده که نسخه‌ای «۱۵۰۰ ساله» در ترکیه یا نسخه‌ای اسپانیایی از انجیل برنابا، پیامبر اسلام ﷺ را به‌روشنی معرفی کرده است. برای ارزیابی این ادعا باید سراغ تاریخ‌گذاری نسخه‌ها رفت.
بر اساس مدخل «Gospel of Barnabas» در ویکی‌پدیا، این اثر یک انجیل غیررسمی است که نسخه‌های شناخته‌شده‌اش همگی به قرون وسطی برمی‌گردند و تألیف آن را معمولاً به قرن‌های ۱۳ تا ۱۵ میلادی نسبت می‌دهند؛ یعنی بسیار دیرتر از زمان برنابا در قرن نخست میلادی. محتوای این انجیل با آموزه‌هایی از قرآن، مانند انکار مصلوب‌شدن مسیح، هم‌خوانی دارد، اما به‌عنوان سندی هم‌عصر مسیح که پیامبر اسلام ﷺ را پیش‌بینی کرده باشد، از نظر تاریخی قابل دفاع نیست.
دربارهٔ گزارش‌های رسانه‌ای از نسخه‌ای کهن در ترکیه هم تا زمانی که بررسی مستقل و تاریخ‌گذاری علمی آن منتشر نشده، محتاطانه‌ترین نگاه این است که آن را نتیجه‌ای قطعی ندانیم. بنابراین در ادامه سراغ متن‌هایی می‌رویم که هر خواننده می‌تواند مستقیم بخواند.
طومارهای دریای مرده دربارهٔ آمدن پیامبر چه می‌گویند؟
طومارهای دریای مرده مجموعه‌ای از دست‌نوشته‌های عبری است که در غارهای نزدیک دریای مرده کشف شد و قدمت آن به حدود قرن سوم پیش از میلاد تا قرن نخست میلادی می‌رسد؛ یعنی پیش از ظهور اسلام. این طومارها برای شناخت متن عهد عتیق ارزش تاریخی بالایی دارند.
در فضای مجازی گفته می‌شود که نام «احمد» یا «محمد» در این طومارها آمده است. تا آنجا که می‌دانیم، پژوهشگران طومارها چنین نامی را در آن‌ها گزارش نکرده‌اند. آنچه مسلمانان مطرح می‌کنند برداشتی تفسیری از بخش‌هایی از کتاب اشعیا و غزل غزل‌هاست که در ادامه می‌آید.
اشعیا ۴۲؛ بندهٔ برگزیده، قیدار و سلع
فصل ۴۲ کتاب اشعیا از «بندهٔ برگزیدهٔ خدا» سخن می‌گوید. مسلمانان به آیهٔ ۱۱ همین فصل استناد می‌کنند. بر اساس متن انگلیسی اشعیا ۴۲:۹–۱۲ (World English Bible)، در این آیه آمده است: «روستاهایی که قیدار در آن‌ها ساکن است صدای خود را بلند کنند؛ ساکنان سلع بسرایند و از قلهٔ کوه‌ها فریاد برآورند» (ترجمهٔ آزاد).
استدلال مسلمانان: قیدار در سفر پیدایش (۲۵:۱۳) یکی از پسران اسماعیل است؛ پس اشاره به قیدار، فضایی عربی را نشان می‌دهد و «بنده» پیامبری از نسل اسماعیل خواهد بود. برخی نیز «سلع» را با کوهی در مدینه تطبیق می‌دهند.
نگاه منتقدان: بسیاری از مفسران یهودی و مسیحی «بنده» را قوم اسرائیل، کوروش یا خود مسیح می‌دانند؛ انجیل متی (۱۲:۱۸–۲۱) آیات آغازین اشعیا ۴۲ را دربارهٔ عیسی نقل می‌کند. تعیین مصداق «سلع» هم محل اختلاف است و برخی آن را با پترا در سرزمین ادوم مرتبط می‌دانند. ادعای وجود نام «احمد» در نسخهٔ طومار اشعیا نیز سند معتبری ندارد.
اشعیا ۲۹:۱۲ و نخستین وحی
بر اساس متن اشعیا ۲۹:۱۱–۱۲، کتابی را به کسی که سواد ندارد می‌دهند و می‌گویند «این را بخوان» و او پاسخ می‌دهد: «نمی‌توانم بخوانم». مسلمانان این عبارت را با روایت آغاز وحی مقایسه می‌کنند که در آن پیامبر ﷺ به جبرئیل گفت «من خواننده نیستم».
اما برخلاف برخی نقل‌ها، نام «غار حرا» در این متن نیامده و بافت آیات، دربارهٔ نابینایی معنوی قوم اسرائیل در برابر «رؤیا» است. بنابراین این مورد در بهترین حالت یک همانندی معنایی است و اشارهٔ صریح به پیامبر اسلام ﷺ به شمار نمی‌آید.
غزل غزل‌ها ۵:۱۶ و واژهٔ «محمدیم»
در پایان آیهٔ ۱۶ از فصل ۵ غزل غزل‌ها، در متن عبری واژهٔ «ماحَمَدّیم» آمده است. مسلمانان می‌گویند این واژه همان نام «محمد» با پسوند «یم» است که در عبری برای بزرگداشت هم به کار می‌رود. بر اساس متن انگلیسی غزل غزل‌ها ۵:۱۶، مفهوم آیه چنین است: «دهان او شیرینی است و او سراسر دوست‌داشتنی است؛ این محبوب من است و این دوست من، ای دختران اورشلیم» (ترجمهٔ آزاد).
منتقدان یادآور می‌شوند که این واژه از ریشهٔ عبری «ح‑م‑د» به معنای «مطلوب و دوست‌داشتنی» است و در بافت یک شعر عاشقانه، صفتی برای محبوب به کار رفته است. همچنین «دختران اورشلیم» مخاطبان سخن‌اند، نه اینکه محبوب «فرزند اورشلیم» باشد. پس هم‌ریشه‌بودن واژه با «محمد» جالب توجه است، اما منتقدان آن را نام خاص نمی‌دانند.
پاراکلیت (فارقلیط) در انجیل یوحنا
در انجیل یوحنا (۱۴:۱۶، ۱۴:۲۶، ۱۵:۲۶ و ۱۶:۷) عیسی از آمدن «پاراکلیتوس» (تسلی‌دهنده یا مدافع) خبر می‌دهد. برخی مسلمانان این واژه را با «پریکلیتوس» به معنای «ستوده» (معادل احمد) مرتبط می‌دانند و آن را بشارت به پیامبر اسلام ﷺ می‌خوانند.
در مقابل، بر اساس متن یوحنا ۱۴:۱۵–۱۷ و ۲۶، این «تسلی‌دهنده» به‌صراحت «روح‌القدس» معرفی می‌شود که پدر به نام عیسی می‌فرستد؛ مسیحیان بر همین اساس آن را به روح‌القدس تفسیر می‌کنند. بنابراین دیدگاه مسلمانان باید با بحث زبان‌شناختی یونانی و بافت کامل وعده‌های یوحنا سنجیده شود.
جمع‌بندی؛ چطور این بحث را منصفانه بررسی کنیم؟
برای بررسی بشارت پیامبر در انجیل و کتاب مقدس بهتر است سه سطح را از هم جدا کنیم:
- ادعای قرآنی: قرآن از بشارت پیشین سخن گفته و این برای مسلمانان مبنای ایمانی است.
- شواهد متنی: نصِ صریحی با نام «محمد» در دست‌نوشته‌های معتبر و تاریخ‌گذاری‌شدهٔ پیش از اسلام که همهٔ طرف‌ها بپذیرند در دست نیست؛ استدلال‌ها بیشتر تفسیری‌اند.
- شیوهٔ سنجش: متن اصلی را بخوانید، قدمت نسخه را بررسی کنید و میان «همانندی معنایی» و «نصِ صریح» فرق بگذارید.
برای ادامهٔ مطالعه دربارهٔ دلایل نبوت، مقالهٔ اخلاق پیامبر اسلام و نقش آن در اثبات صداقت نبوی و مقالهٔ رد انتساب وحی به غیر خدا در اثبات نبوت پیامبر اسلام را بخوانید.
پرسش‌های متداول دربارهٔ بشارت پیامبر در انجیل
آیا نام «محمد» در انجیل آمده است؟
در متن پذیرفته‌شدهٔ انجیل‌های چهارگانه نام «محمد» به‌صراحت نیامده است. مسلمانان با تکیه بر آیه‌های قرآن و تفسیر عباراتی مانند «پاراکلیت» و متن‌هایی از عهد عتیق به بشارت استناد می‌کنند و یهودیان و مسیحیان تفسیرهای دیگری دارند.
انجیل برنابا چیست و چقدر معتبر است؟
انجیل برنابا یک انجیل غیررسمی است که نسخه‌های شناخته‌شدهٔ آن به قرون وسطی برمی‌گردد و پژوهشگران معمولاً تألیف آن را به قرن‌های ۱۳ تا ۱۵ میلادی نسبت می‌دهند. به همین دلیل به‌عنوان سند تاریخی هم‌عصر مسیح پذیرفته نمی‌شود.
آیا در طومارهای دریای مرده نام «احمد» آمده است؟
تا آنجا که می‌دانیم، پژوهشگران طومارها چنین نامی را در آن‌ها گزارش نکرده‌اند. آنچه مطرح می‌شود برداشت‌های تفسیری از متن اشعیا و غزل غزل‌هاست، نه نامی که در دست‌نوشته‌ها ثبت شده باشد.