حکیم عمر خیامی (خیام) منجم و ریاضی‌دان مسلمان

 

اولین چیزی که با شنیدن اسم خیام به یاد ما می‌آید، رباعیات و شعر و شاعری خیام است، سال ۱۸۹۵ که ادوارد فیتزجرالد ترجمه انگلیسی رباعیات خیام را منتشر کرد، این چهره خیام رباعی‌سرا علاوه بر جوامع اسلامی در دیگر جوامع نیز مشهور شد.

اما در اصل، کار اصلی خیام شاعری نبود، او حتی خواهان شناخته شدن به عنوان شاعر نیز نبوده است، خیام بیشتر از اینکه شاعر باشد، دانشمند بود، یک ریاضی‌دان، یک منجم.

بله، خیام بیشتر از اینکه شاعر باشد، یک دانشمند است، اما ما چقدر از مقام علمی خیام شناخت داریم؟

در سال ۱۹۷۰ بود که اتحادیه بین المللی اخترشناسی برای قدردانی و شناساندن خیام دانشمند، یکی از دهانه‌های ماه را به اسم خیام نامگذاری کرد.

ده سال بعد از این اتفاق، اخترشناس اهل شوروی سابق خانم لیودمیلا واسیلیوا زوراولوا Lyudmila Vasilyevna Zhuravleva، سیارکی که کشف کرده بود را به افتخار خیام، سیارک ۳۰۵۰ عمر خیام نامید.

چرا؟ چون خیام اولین کسی بود که برای معادلات درجه سوم راه‌حل‌های هندسی را ارائه کرد.

و اولین کسی بود که با مطالعه بر روی چهارضلعی‌های دارای زوایایی غیر ۹۰ درجه، راه را برای ظهور هندسه غیر اقلیدسی باز کرد.

او اولین کسی بود که جبر و هندسه را در هم ادغام کرد، چیزی که امروزه هندسه تحلیلی نام دارد.

و اولین کسی بود که بر روی ارتباط بین اعداد و موسیقی کار کرد.

زیرا خیام رئیس گروه هشت نفره تدوین تقویم شگفت‌انگیز جلالی بود، تقویمی که حتی امروزه نیز دقیق‌ترین تقویم جهان شناخته می‌شود.

چون خیام کاشف اعداد حقیقی است، او با مطالعه بر روی نظریه اعداد به کشف اعداد حقیقی دست یافت.

 

در اینجا، باید بدانیم که ارتباط نزدیکی میان ریاضیات و عقلانیت وجود دارد، بطوریکه گفته می‌شود مهارت بیشتر در ریاضیات مساوی است با عقلانیت و تفکر انتقادی بهتر.

حکیم عمر خیام نیز به این نکته پی‌برده‌اند، آنجا که گفته‌اند: «فایده‌ی علوم ریاضی این است که موجب ورزیدگی ذهن و تندکردن خاطر شود و نیز نفس را عادت دهد تا از قبول اموری که مقرون به دلیل و برهان نباشد، اجتناب کند.»

و به قول پرفسور مریم میرزاخانی ریاضی‌دان برنده مدال فیلدز، «ریاضیات به درست فکر کردن کمک می‌کند.»

در قرون طلایی اسلام نیز ریاضیات جایگاه ویژه‌ای داشته است، از اینجا می‌توان به جایگاه عقلانیت در تمدن اسلامی پی‌برد.

به قول تاریخنگار برجسته علم، کیلفورد کانر: «درحالی که یونانی‌ها تقریباً تنها به هندسه چسبیده بودند و حساب را فقط مناسب کارهای حقیر عملی می‌دیدند، ریاضی‌دانان مسلمان شیوه‌ی شمارش موضعی برپایه‌ی ده را از هند وارد کردند و چنان به پردازش آن پرداختند که به فکر یونانی‌ها هم نمی‌رسید. شواهد آن در زبان‌های اروپایی پیداست: واژه‌های الگوریتم (که در اروپای اوایل عصر جدید معنی ((حساب)) پیدا کرد) و الگبرا هر دو ریشه‌ی عربی دارند.

واژه‌های سینوس (جَیب) و کسینوس (جیب تمام)، که آن‌ها هم برساخته از لغات عربی‌اند، از مشارکت مسلمانان در توسعه‌ی مثلثات گواهی می‌دهند.».

اهمیت ابداع و توسعه مثلثات توسط مسلمین آنجا به درستی فهمیده می‌شود که بدانیم، کارهای مثلثاتی مسلمین زمینه‌ساز ابداع حسابان بود.

و آنجا بهتر از پیش درک می‌شود که بدانیم ابداع حسابان نقش حیاتی‌ای در ظهور انقلاب علمی و صنعتی در غرب داشت.

در ادامه می‌خواهیم نقل قول‌هایی از کتب علمی حکیم عمر خیامی داشته باشیم، از آنجا که مقدمه کتب علمی دانشمندان بزرگ پر است از پندها و اطلاعات مهم و مقدمه کتاب در بردارنده چکیده کتاب، اهداف نویسنده، عقاید او و گاها وضعیت اجتماعی و علمی زمان و مکان زیست اوست.

ما نیز به نقل بخش‌هایی از مقدمه دو کتاب علمی از حکیم عمر خیامی می‌پردازیم، باشد که مفید و مقبول واقع شود.

حکیم عمر خیامی ( ۴۲۷ شمسی، ۴۴۰ قمری، ۱۰۴۸ میلادی - ۵۱۰ شمسی، ۵۳۶ قمری، ۱۱۳۱ میلادی ) در اصفهان، آن زمان که مورد احترام و حمایت ملکشاه سلجوقی بوده‌اند، دو رساله (شرح ما أشکل من مصادرات کتاب اقلیدس) و (الرسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابلة) را که از مهمترین آثار وی به شمار می‌روند، نوشته‌اند.

 

شرح ما أشکل من مصادرات کتاب اقلیدس

 

از رساله فی شرح ما اشکل... یک نسخه در کتابخانه ملی پاریس وجود دارد.

نسخه موجود دیگری از این کتاب متعلق به کتابخانه شهر لیدن است، نسخه کتابخانه شهر لیدن، در سال ۶۱۵ هجری قمری از روی نسخه‌ای که در ۴۷۰ هجری قمری به خط عمر بن ابراهیم خیامی نوشته شده بوده، رونویسی شده است.

مقاله اول رساله فی شرح ما اشکل... را خواجه نصیر طوسی نیز در کتاب الرساله الشافیه نقل کرده است.

 

حکیم عمر خیامی در مقدمه کتاب (شرح ما أشکل من مصادرات کتاب اقلیدس) خویش اینگونه نوشته‌اند:

ستایش خدای را که خداوند رحمت و نعمت است و درود بر بندگان برگزیده اش بخصوص سید پیغامبران محمد مصطفی (ص) و پاکان خاندان او، همگان. همانا تحقیق در علوم و تحصیل دانش ها با دلیل و برهان حقیقی بر کسانی که طالب نجات و جویای سعادت ابدی باشند، از جملۀ فرایض و واجبات است... تحصیل آن علوم و درک این حقایق تا آن حد که در حوصلۀ قدرت و طاقت بشری باشد، لازم و حتمی است. این جزو از حکمت که آن را علوم ریاضی نامند، آسان ترین اجزاء حکمت است هم در ادراک تصوری و هم در تصدیق. اما آن رشته که مربوط به عدد و حساب باشد، خود واضح و آشکار است، اما بخش هندسه، نیز بر کسانی که دارای فطرت سلیم و رأی راست باشند، پنهان نباشد و فایدۀ علوم ریاضی این است که موجب ورزیدگی ذهن و تندکردن خاطر شود و نیز نفس را عادت دهد تا از قبول اموری که مقرون به دلیل و برهان نباشد، اجتناب کند. همانا من از دیرباز طالب تحقیق و در جستجوی مبانی و مبادی علوم برهانی بوده ام، به ویژه کتاب اصول اقلیدس را که اصل و پایۀ همۀ علوم ریاضی است. و او (اقلیدس) در میان این همه مصادرات (اصل ها) مصادره ای مهم و عظیم آورده که آن را در هیچ کجا اثبات نکرده است و آن مصادره این است که: هر دو خط مستقیم که خط مستقیم دیگر را بر دو نقطۀ خارج در یک جهت در کمتر از دو زاویه قائمه قطع کرده باشند، همانا آن دو خط مستقیم، متوازی نیستند و اگر آنها را امتداد دهیم، در همین جهت که به دو زاویۀ کمتر از دو قائمه تقاطع کرده اند، تلاقی خواهند کرد. صاحب اصول (اقلیدس) این قضیه را جزو قضایای مسلم شمرده و حال آنکه خود یکی از مسائل هندسه است که خواه و ناخواه باید آن را اثبات کنند و پیش از آنکه اثبات شده باشد، نمی توان آن قضیه را پایۀ اثبات قضایای دیگر قرار داد. ...

...چون در کتاب اصول اقلیدس در آن سه موضع که اشاره شد، خلل و نقیصه‌ای یافتم که تاکنون اصلاح نشده بود، همت خود را مصروف بر اصلاح آن کردم. اکنون از خدای تعالی حیات و توفیق تسهیل امر، مسألت دارم و به دست آویز عنایت او چنگ می زنم و این رساله را در سه مقاله پرداختم.

مقالۀ اول: در حقیقت متوازیات و شک معروف.

مقالۀ دوم: در حقیقت نسبت و تناسب مقداری.

مقالۀ سوم: در نسبت مؤلفه و آنچه بدان تعلق دارد.

خداوند در همه کار یار و مددکار است و پناه همه کس اوست و او ما را بسنده است. ...

 

الرسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابلة

 

از جبر و مقابله خیامی نسخ‌ای در کتابخانه ملی پاریس، کتابخانه لیدن، کتابخانه دانشگاه کلمبیا، کتابخانه واتیکان و کتابخانه اداره هند در لندن وجود دارد.

قدیمی‌ترین نسخه شناخته شده از رساله جبر و مقابله خیامی، نسخه‌یی است که در کتابخانه ملی پاریس نگهداری می‌شود.

سال استنساخ این نسخه را، سوامی گویندا تیرتهه سال ۵۲۷ هجری قمری، غلامحسین مصاحب سال ۵۲۳ هجری قمری و رشدی راشد و احمد جبار سال ۶۰۰ هجری قمری تخمین زده‌اند.

نقل سخنان جرج سارتون مورخ علم معروف برای نمایان ساختن ارزش تاریخی و علمی جبر و مقابله خیامی مفید خواهد بود، جرج سارتون در کتاب مقدمه بر تاریخ علم، درباره خیامی، براساس رساله جبر و مقاله وی، می‌نویسد:

((... در تاریخ علم ریاضیات، خیام اول کسی است که به تحقیق منظم علمی در معادلات [جبری] درجات اول و دوم و سوم پرداخته،و طبقه‌بندی تحسین آوری از این معادلات آورده است، و در حل تمام صور معادلات درجه سوم منظما تحقیق کرده، و به حل (در اغلب موارد ناقص) هندسی آنها توفیق یافته، و رساله وی در علم جبر، که مشتمل بر این تحقیقات است، معرف یک فکر منظم علمی است، و این رساله یکی از برجسته‌ترین آثار قرون وسطایی و احتمالا برجسته‌ترین آنها در این علم است.))

خیامی این رساله مهم خویش را به قاضی القضات الامام السید ابی طاهر اهدا کرده است.

 

حکیم خیامی در مقدمه کتاب (الرسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابلة) خویش اینگونه نوشته‌اند:

سپاس خدای را که پروردگار جهانیان است و انجام نیک پرهیزگاران را و سختی و تنگی جز ستمکاران را نیست و درود بر پیام آوران خصوصاً بر محمد و خاندان پاک او.

در روزگاری زندگی می کنیم که از اهلِ دانش عدۀ کمی با هزاران محنت، باقیمانده اند که در صددِ آن هستند که غفلت های زمان را فرصت جسته به تحقیق در علم و پایدار کردن آن بپردازند. بیشتر حکیم نمایانِ زمانِ ما، حق را جامۀ باطل می پوشانند و از حدِ ریا و تظاهر به دانش، قدمی فراتر نمی گذارند، و آنچه را که می دانند جز در راه خواست های تن خود عرضه نمی دارند، و اگر ببینند که کسی جهد در جُستن حق و عرضه داشتن راستی و ترک باطل و خودنمایی و خدعه دارد، او را خوار می شمرند و تمسخر می کنند؛ و در هر حال خدا یار و پناه همگان است.

و چون خدای بزرگ توفیق پیوستن به آستان سرور بزرگ یگانه، قاضی القضات امام سید ابی طاهر را که خدا بزرگیش را همیشه برقرار و حسودان و دشمنانش را نابود فرماید، به من ارزانی داشت، آن هم به هنگامی که از دیدن کسی چون او که در همه فضائل عملی و نظری و در جمع بین موشکافی در علوم و پایداری در اعمال و خیرخواهی برای هر فردی از همنوعان خود کامل باشد، مایوس شده بودم، دلم به دیدار او باز و نامم به مصاحبت او بزرگ شد، و به واسطه برخورداری از انوار وی کارم بالا گرفت و به انعام و الطاف او پشتگرمی یافتم. پس برای تقرب جستن به مجلس عالی او چاره آن دیدم که با تلخیص حقایق فلسفی که آنها را تحقیق کرده بودم، فرصتی را که سختی‌های روزگار از من گرفته بود جبران کنم و آن را با شناخت و شماردن گونه‌ها از مقدمات جبری آغاز کردم، زیرا ریاضیات به تقدیم سزاوارتر است، و به ریسمان توفیق الهی چنگ زدم و چشم امید از خداوند دارم که مرا به ادامه موفق بدارد تا بحث خود و بحث پیشینیان از خود را در علمی که به دیگر علوم تقدم دارد به درستی تحقیق کنم و اینچنین به دستاویز محکم خداوند چنگ میزنم که البته اجابت با او است و در همه حال توکل بر اوست.

به یاری خدا و توفیق وی می‌گویم که جبر و مقابله فنی است علمی، که موضوع آن عدد مطلق و مقادیر قابل سنجش است از آن جهت که اگر چه خود مجهول هستند ولی مربوط به چیزهایی هستند که معلومند و مجهول جز آن نیست و از بررسی رابطۀ بین مجهولات و معلومات، می توان مجهولات را یافت. مطلوب علمِ جبر، عوارضی است که به موضوع آن، ملحق می شود و تمامیت آن آگاهی از روش های تعلیمی است که به وسیلۀ آنها استخراج مجهولات عددی یا هندسی مفهوم می‌شود. مقادیر، کمیت‌های متصل است و بر چهار نوعند: خط، سطح، جسم [حجم]، و زمان. ...

 

در پایان خطاب به کسانی که سعی در به نمایش گذاشتن چهره‌ای لامذهب و خدانشناس از حکیم عمر خیامی دارند، می‌گوییم که: ما تنها به نقل مطالبی از دو کتاب علمی حکیم خیامی پرداختیم، خیامی در تمام کتب علمی خویش مستقیم و غیرمستقیم از ایمان خود به توحید و دین اسلام سخن رانده است، پس چطور می‌توان اهمیتی برای سخنان چند شخص قائل شد که از بی‌خدا، بی‌دین و یا ندانم‌گرا بودن خیامی سخن می‌رانند؟!

از این اشخاص دو سوال باید پرسید:

۱.سخن خود شخص در خصوص عقایدش معتبرتر است یا سخن اشخاصی دیگر در خصوص وی؟!

۲.شما با استناد به چند شعر مبهم در خصوص عقاید خیامی نظر می‌دهید، درحالی که توجهی به آثار علمی منثور، روشن و واضح وی نمی‌کنید، نثر واضح‌تر و معتبرتر است یا نظم؟!

 

والسلام

 

منابع:

۱. دانشنامه‌ی خیامی، مجموعه‌ی رسائل علمی و فلسفی و ادبی عمر بن ابراهیم خیامی، به اهتمام رحیم رضازاد‌ه‌ی ملک، چاپ اول، ۱۳۷۷ تهران.

۲.دو رساله خیامی، بازنویسی1-الرسالة فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابلة.2-شرح ما أشکل من مصادرات کتاب اقلیدس اثر حکیم عمر خیام نیشابوری به کوشش سید حجت الحق حسینی ایرانی.

۳.تاریخ علم مردم، کلیفورد کانر، ترجمه‌ی حسن افشار.

۴. خیامی‌نامه، تالیف جلال‌الدین همایی

۵. http://donya-e-eqtesad.com/news/822609/

۶. https://t.me/anti_shobahat/768

 

 

تهیه شده در: انجمن آنتی‌شبهات

 

«انجمن آنتی‌شبهات»

 

✾ @anti_shobahat


نظرات


ارسال نظر