زنان مسلمان در تاریخ علم
 
قسمت سوم: ساختار دانشگاه و بانوان مسلمان
 
پس از پیامبر اسلام ﷺ مسلمانان همّت بسیاری به تأسیس مدارس می‌گماشتند؛ زیرا شخص پیامبر اسلام ارزش بسیاری برای سوادآموزی قائل بوده‌اند؛ به‌طور مثال، پس از جنگ بدر، پیامبر اسلام فدیۀ اسیرانی که توان پرداخت فدیه نداشتند ولی افراد باسوادی بودند را آموزش خواندن و نوشتن به ده تن از اطفال مدینه قرار داده‌اند. [۱]
هرگاه بحث از سوادآموزی شود، نام قلم در پس آن می‌آید، تا جایی که اهمیت قلم نشان‌دهندۀ اهمیت سوادآموزی است.
نکته در جایی است که بدانیم در اولین آیات نازل‌شده بر پیامبر اسلام ﷺ از قلم سخن به میان می‌آید، نام یک سوره از ۱۱۴ سورۀ قرآن کریم، قلم است و خداوند بزرگ برای نشان‌دهی اهمیت قلم، به قلم سوگند یاد می‌کند.
بدین‌ترتیب بود که نهضتی عظیم در میان مسلمین برای سوادآموزی و برپایی مدارس شکل گرفت و فراوانی مدارس در ممالک اسلامی همه را به حیرت واداشت؛ تا جایی که پرفسور آیدین صاییلی متخصص تاریخ علم، در این خصوص این‌گونه گفته است:
«اسلام موفقیت‌های چشمگیری در سازماندهی تعلیم و تربیت داشت. در سده‌های میانۀ اسلامی برای نخستین‌بار در تاریخ، دانش و معرفت امری قلمداد شد که باید در دسترس همۀ افراد قرار می‌گرفت. فراوانی کتابخانه‌های عمومی، آموزشگاه‌ها و حتی مدارس - یعنی آموزشگاه‌هایی که به مرتبۀ بالاتری از تعلیم و تربیت اختصاص داشت - همگی شواهدی بر این نگرش و نشانه‌هایی از میزان تحقق علمی آن آرمان به شمار می‌آیند... .» [۲]
این مدارس اسلامی تنها مختص پسران نبوده‌اند؛ بلکه هم دختران و هم پسران در این مدارس به شکلی رایگان سواد می‌آموختند. [۳]
زنان مسلمان نیز در پیشبرد این نهضت سوادآموزی اسلامی سهم مهمی داشته‌اند؛ زیرا خود پیامبر اسلام ﷺ بانوان مسلمان را تشویق به سوادآموزی می‌کردند؛ مثلاً بانو الشفاءبنت‌عبدالله به خواست پیامبر ﷺ به زنان خواندن و نوشتن می‌آموختند. [۴]
از درون این مدارس اسلامی دانشگاه‌های اسلامی بیرون آمدند و نقش پراهمیت زنان مسلمان در امر سوادآموزی به بهترین شکل در تأسیس دانشگاه‌ها توسط آن‌ها نمایان می‌شود.
در سال ۲۲۷ ه‍. ق. بانوی فقیه و محدث، فاطمه فهری، اولین دانشگاه تاریخ بشریت را که گواهی تحصیلی می‌داد در شهر فاس تأسیس می‌کند. بانو فاطمه فهری مدیریت دانشگاه را به عهده می‌گیرد؛ دانشگاه قرویین که صاحب قدیمی‌ترین کتابخانۀ قابل‌استفادۀ جهان نیز هست. این دانشگاهِ بسیار مجهز رونق بسیاری می‌گیرد و دانشجویان بسیاری از تمام اقشار مردم در آن به تحصیل علم در رشته‌هایی مانند ستاره‌شناسی، حقوق، قرآن، الهیات، بلاغت و سخنوری، جغرافیا، طب، متون نظم و نثر، منطق و حساب می‌پردازند. تحصیل در این دانشگاه نه‌تنها رایگان بوده است، بلکه دانشجویان کمک هزینۀ غذا و مسکن نیز دریافت می‌کرده‌اند. [۵]
در این دانشگاه انسان‌هایی با عقاید و دین‌های مختلف در کنار هم به تحصیل علم می‌پرداختند. در میان دانشجویانی که در این دانشگاه علم آموخته‌اند، دانشمندان مشهور و تاثیرگذاری مانند ابن‌خلدون، الادریسی، البطروجی و لئو آفریکانوس دیده می‌شوند. [۶]
حتی برخی از منابع از تحصیل علم ژربر اوریاکی (پاپ سیلوستر دوم) در این دانشگاه خبر می‌دهند. [۷] پاپ سیلوستر دومی که یکی از اولین و مهم‌ترین انتقال‌دهندگان علوم از جهان اسلام به اروپای مسیحی است. [۸]
در سال ۳۷۹ ه‍. ق. نیز زنی از قوم ماندیکا هزینۀ تأسیس دانشگاه مشهور سنکور در تمبوکتو (سودان کنونی) را پرداخت می‌کند. دانشگاهی که رونق بسیاری گرفت؛ به‌طوری که در حدود قرن ششم هجری شمار دانشجویان آن به ۲۵ هزار نفر رسید؛ درحالی‌که جمعیت شهر ۱۰۰هزار نفر بود. [۹]
در دانشگاه سنکور بیش از ۳۰۰هزار تومار درس موجود بوده است. کتابخانۀ دانشگاه سنکور یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های عصر خویش بوده و دانشجویان بسیاری از اقصی نقاط جهان برای تحصیل علم عازم تمبوکتو می‌شدند. [۱۰]
 
دانشمندان اروپایی، نظام دانشگاهی موجود در دانشگاه‌های جهان اسلام، دانشگاه‌هایی مانند دو دانشگاه فوق‌الذکر را می‌بینند، به تحصیل در آن‌ها می‌پردازند و با الهام‌گیری از آن‌ها به کشورهای خود بازگشته و به تأسیس دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه بولونیا (۱۰۸۸م.)، پاریس (۱۱۵۰م.)، آکسفورد (۱۱۶۷م.)، کمبریج (۱۲۰۹م.)، پادوا (۱۲۲۲م.) و ناپولی (۱۲۲۴م.) می‌پردازند. [۱۱]
دانشگاه‌هایی که نقش اساسی‌ای در انقلاب علمی و ظهور علم نوین داشته‌اند. یعنی ساختار دانشگاهی مدرن، ساختاری بیرون‌آمده از ساختار دانشگاه‌های اسلامی است، [۱۲] ساختاری که بانوان مسلمانی مانند بانو فاطمه فهری در به‌وجودآمدن آن نقش مهمی داشته‌اند.
«امروز که دیگر بنیاد دانشگاه برای ما امری عادی شده است، بد نیست بدانیم که بسیاری از مراسم دانشگاهی ما مأخوذ از آیین‌های نظامیه‌های دورۀ اسلامی است؛ مثلاً همین ردا و کلاه فارغ‌التحصیلی، یادگاری از تشریفات نظامیه‌های مسلمانان است. چهارصد سال پیش، هنگامی که اروپاییان به تقلید از مسلمانان دست به تأسیس دانشگاه زدند، این آیین را هم تقلید کردند. امروز این آیین در سراسر جهان معمول است...» [۱۳]
 
هدف این نیست که با داشته‌هایمان خوش باشیم! هدف، کسب تجربه و الگوبرداری است، برای بازسازی و بهسازی محیط‌های اجتماعی‌ای مساعد تحصیل علم، برای تشکیل جامعه‌ای متشکل از زنان و مردانی با صفات نیک اجتماعی، زنان و مردانی دارای اعتماد به نفس و مشتاق تحصیل علم.
یعنی هدف، ذکر داشته‌ها برای استفاده از داشته‌ها و ساخت حال و آینده‌ای زیبا و باشکوه برای خود و دیگران است.
 
منابع:
۱. نبی رحمت، علامه سیدابوالحسن ندوی، ترجمۀ مولانا محمدقاسم قاسمی، ص۲۱۶.
۲. تاریخ علم و نوآوری‌های مسلمین، به کوشش محمدعلی خسروی؛ عوامل کاهش فعالیت‌های علمی در تمدن اسلامی، دکتر آیدین صاییلی.
۳. تاریخ تمدن، هنری لوکاس، ترجمۀ عبدالحسین آذرنگ، ج۱، ص۴۳۸؛ ۱۰۰۱ اختراع «میراث مسلمانان در جهان ما»، پروفسور سلیم الحسنی، ترجمۀ افسانه حجتی و دیگران، ص۵۰ و ۵۱.
۴. التوضيح لشرح الجامع الصحيح (۲۷ / ۴۰۰)؛
https://t.me/anti_shobahat/447.
۵. ۱۰۰۱ اختراع «میراث مسلمانان در جهان ما»، پروفسور سلیم الحسنی، ترجمۀ افسانه حجتی و دیگران، ص۵۵ و ۵۷؛
http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/oldest-university.
6 & 7. https://en.wikipedia.org/wiki/University_of_al-Qarawiyyin.
۸. سرآغازهای علم در غرب، دیوید لیندبرگ، ترجمۀ فریدون بده‌ای، ص۲۵۴، ۲۵۶، ۲۵۸، ۲۶۱، ۲۷۶ و ۳۶۱.
۹. ۱۰۰۱ اختراع «میراث مسلمانان در جهان ما»، پروفسور سلیم الحسنی، ترجمۀ افسانه حجتی و دیگران، ص۵۶.
10. https://t.me/anti_shobahat/765.
11. https://t.me/anti_shobahat/710;
http://t.me/anti_shobahat/711.
12. http://www.cnn.com/2010/WORLD/meast/01/29/muslim.inventions/index.html.
۱۳. فیزیک در تاریخ، ج. د. برنال، ترجمۀ علی معصومی.
 
«انجمن آنتی‌شبهات»
 
🔍 @anti_shobahat

نظرات


ارسال نظر